Wie aan Urk denkt, die denkt al gauw aan kerken. En wie iets van religie weet, begrijpt ook best dat dit geen rooms-katholieke kerken zijn. Het verhaal van Urk is een calvinistisch verhaal, een geschiedenis van de ware leer, van mentosrolletjes, van ouderlingen, kerkscheuringen en wat al niet meer. Maar toch is het voorgekomen dat vele jaren ná de Reformatie van het eiland de rooms-katholieke mis werd gevierd op Urk. En wel in de jaren 1940.
Hoe dat zit? Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Noordoostpolder aangelegd. Uit het hele land bouwden arbeiders mee aan deze nieuwe polder. Een megaproject, dat tijdens de bezetting overigens gewoon doorging. Onder de polderwerkers bevonden zich ook een heel aantal katholieken.
En ze gingen niet iedere avond naar huis, nee, ze overnachtten in de polder en brachten er ook regelmatig hun vrije dagen door. Op paasmaandag 14 april 1941 kwam pater Sassen uit Zwolle naar Urk om er de mis op te dragen. Dit gebeurde in een keet van de Zuiderzeewerken, die aan de rand van het dorp stond. Er werd ook een katholiek jongetje gedoopt.1 Een katholieke dienst op Urk!
Later kregen de ‘roemse’ arbeiders een eigen pastoor, Th.W. van Dijk uit Kampen.2 3 De eerste Heilige Mis die hij opdroeg vond plaats in 31 augustus 1941 voor dertig mensen, wederom op Urk.4
Hoe zat het ook alweer met de Reformatie op Urk? In 1628 werd dominee Petrus Salebien aangesteld, maar de opgezetenen van het eiland verzetten zich hevig tegen de ‘nije leere’. Het zou tot ongeveer 1725 zou duren voordat heel Urk werkelijk protestants was. Relatief laat, als we kijken naar andere plaatsen.5
Toch waren de katholieken sinds de Reformatie al eens eerder naar Urk teruggekeerd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog bevond zich op Urk een interneringskamp voor opgepakte officieren van de strijdende partijen, die hun erewoord niet wilden geven. In het kamp werd in 1915 de mis opgevoerd.6 Voor het eerst sinds een paar honderd jaar.
En wie had gedacht dat het oude, katholieke geloof nog eens terug zou keren naar dat andere Zuiderzee-eiland, het verlaten Schokland? Vanaf 1942 was op het voormalige eiland een arbeiderskamp gevestigd. Op 18 oktober 1942, in het jaar dat de Noordoostpolder volledig droogvalt, werd daar voor het eerst sinds de ontruiming van Schokland in 1859 weer een mis gevierd.7 Dus ruim tachtig jaar nadat de katholieke Schokkers vertrokken waren naar andere plaatsen.
De eerder genoemde pastoor Van Dijk maakte plaats voor pastoor F. Koopmans. Hij werd de eerste pastoor van de nieuwe parochie in de Noordoostpolder, die op 29 september 1945 werd opgericht. Pastoor Koopmans is ook de man die we op de eerste foto van dit artikeltje zien, in 1948. De parochie werd genoemd naar aartsengel Michaël. En dat was niet toevallig, want Michaël was ook ooit de schutspatroon van de rooms-katholieke kerk op Emmeloord, Schokland.8
– Bas Visscher, oktober 2026
- Willem Bouwman, “Hier gebeurde het: En toen kwamen er katholieken naar Urk”, Nederlands Dagblad, 15 augustus 2021, https://www.nd.nl/nieuws/nederland/611590/hier-gebeurde-het-en-toen-kwamen-er-katholieken-naar-urk, geraadpleegd 12 oktober 2026. ↩︎
- Ibidem. ↩︎
- Berghapedia, “Dijk, Thomas Wilhelmus van”, https://www.berghapedia.nl/index.php?title=Dijk,_Thomas_Wilhelmus_van, geraadpleegd 12 oktober 2026. ↩︎
- Emmaus Parochie, “Historie”, https://www.emmausparochie.net/historie/, geraadpleegd 12 oktober 2026. ↩︎
- Urker Uitgaven, “De Nije Leere”, https://www.urkeruitgaven.nl/canon/de-nije-leere/, geraadpleegd 12 oktober 2026. ↩︎
- Willem Bouwman, “Hier gebeurde het: En toen kwamen er katholieken naar Urk”, Nederlands Dagblad, 15 augustus 2021, https://www.nd.nl/nieuws/nederland/611590/hier-gebeurde-het-en-toen-kwamen-er-katholieken-naar-urk, geraadpleegd 12 oktober 2026 ↩︎
- Emmaus Parochie, “Historie”, https://www.emmausparochie.net/historie/, geraadpleegd 12 oktober 2026. ↩︎
- Ibidem. ↩︎