Op Werelderfgoed Schokland ontkom je niet aan de rijke verhalen van de bewoners van het voormalige eiland, die in 1859 het eiland Schokland moesten verlaten. Ze kwamen terecht in plekken als Volendam, Vollenhove en Kampen. De nazaten van deze Schokkers voelen zich nog verbonden aan het eiland, zijn georganiseerd in de Schokkervereniging en zoeken elkaar op tijdens de jaarlijkse Schokkerdag.
Een kleiner deel van de Schokkers kwam terecht op Urk. Onlangs werd mij, door een telg van het geslacht Brouwer, gevraagd iets uit te zoeken over Geertje Ham, de vrouw die trouwde met Albert Brouwer, de grootvader van de grondlegger van Havenzicht op Urk, die ook Albert Brouwer heette en naar zijn grootvader vernoemd was. Vanuit het Havenzicht is uiteindelijk de Brouwer Groothandelsgroep ontstaan, een internationaal groothandelsconcern, dat nog steeds een familiebedrijf is.
In de archieven van de Schokkervereniging zag ik dat mijn oud-ome Jan Brouwer, de man van de Co (de zus van mijn oma), ook al eens geïnteresseerd was in zijn Schokker voormoeder:1
De Brouwers werden een bekende en gerespecteerde familie op Urk. Albert Brouwer kwam oorspronkelijk uit Genemuiden en trouwde in 1856 op Urk met de Schokker Geertje Ham. Vanwege haar Schokker afkomst werd Geertje ook wel ‘Schokker Geertje’ genoemd.2
Albert Brouwer werd niet oud. Hij overleed in 1873 op 35-jarige leeftijd. Geertje huwde nogmaals, met Cornelis Kramer. Van hen is een foto bekend. Geertje paste zich snel aan op Urk. Op deze foto is ze in Urker dracht te zien. Dat aanpassingsvermogen hadden meer oud-Schokkers: ze ruilden al snel hun eigen dracht in voor de dracht van de plaats waar ze terechtkwamen.
Geertje Ham, Albert Brouwer en Cornelis Kramer liggen begraven op de ‘oude begraafplaats’ bij het ‘Kerkje aan de zee’ op Urk. Ze liggen samen begraven en delen dezelfde steen. ‘…onze geliefde zorgzame moeder’ staat op de steen gebeiteld. En Schokland wordt genoemd — een van de weinige stenen op de Urker begraafplaats met deze vermelding.
Laten we de familiegeschiedenis van Geertje Ham induiken. Geertje werd in 1833 op Ens geboren. Het protestantse deel van het eiland Schokland. Ze was de dochter van Jan Theunis Ham, winkelier, schippersknecht, visser en kastelein van beroep, en van Annetje Pieters Tromp. Beide ouders vertrokken ook naar Urk. Mogelijk kwamen zij bij Geertje en Albert inwonen, iets wat in die tijd zeker niet ongebruikelijk was. Hoewel de ouders van Geertje op Urk overleden, vinden we hun namen vinden echter niet terug op de oude begraafplaats van Urk.
Hoe zag Schokland er rond 1833 uit? In de collectie van Museum Schokland zit een prachtige gouache van de Middelbuurt, die de situatie in het begin van de 19e eeuw redelijk getrouw weergeeft.
De Middelbuurt (of Molenbuurt) was een van de woonterpen van het eiland. De protestanten woonden op de Middelbuurt (tot 1859) en de Zuidert (of Zuiderbuurt) (tot 1855). De katholieken woonden op Emmeloord (tot 1859). De terpen waren verbonden met loopplanken. Het lager gelegen land kon geregeld onderlopen. De Schokkers waren al sinds ruime tijd overgegaan op de visserij, omdat er nauwelijks nog geboerd kon worden.
Een opstapeling van rampspoed, gecombineerd met een aantal externe factoren, brachten de Schokkers in een neerwaartse spiraal. De overheid besloot dat het eiland ontruimd moest worden: in 1859 moesten alle opgezetenen het eiland verlaten.
De vader van Geertje was afkomstig van Schellinkhout, een plaatsje aan de Hollandse Zuiderzeekust. Ook zijn beide ouders waren van deze plaats afkomstig. Hoe de vader van Geertje op Schokland terechtkwam weten we niet zeker. Het zal vanwege de liefde zijn geweest, want hij trouwde in 1818 met Annetje Pieters Tromp. Een echte Schokker vrouw.
Deze Annetje Pieters(dochter) Tromp, de moeder van Geertje, werd in 1793 op Ens geboren. Haar ouders waren Pieter Derks (of Dir(c)ks) Tromp (1764-1843), geboren als Peter, en Jacobje Jans(en) Kok (1770-1825). Zij trouwden in 1791 op Schokland.
Van deze Pieter Dirks kunnen we wat meer informatie vinden.
Pieter Dirks wordt betrapt op zijn onvoorzichtigheid met gloeiende as (van zijn haardvuur?). De huizen op Schokland waren van hout en daarnaast waren de paalwerken ook brandgevaarlijk. Er werd streng tegen roekeloosheid opgetreden:
November, 15,
is in boete geslagen:
Pieter Dirks, op de buurt Ens,
dewijl zijn huisgezin, of een derzelven, gloeiende asch voor deszelfs huis, digt aan de palen der werf heeft gelegt,
en wel volgens de tweede Afdeeling van voorgemelde Publicatie, in de boete van vijf Goudguldens.3
Volgens Bruno Klappe, van de Schokkervereniging, was dit een forse boete: ‘Vijf goudguldens was evenveel als zeven normale guldens, zo’n twee weeklonen in die tijd.’4
In het kadaster van 1832 vinden we twee gebouwen die gelinkt zouden kunnen worden aan Pieter Dirks Tromp: een ‘huis en schuur’ en een ‘schuur’. Ik durf niet met volledige zekerheid te zeggen of dit om dezelfde Pieter Dirks gaat, maar het is wel aannemelijk, omdat Pieter Dirks in 1843 overleed en ik verder geen naamgenoten kon vinden. Dit is dus mogelijk het huis waar ook Geertje opgroeide, want generaties Schokkers woonden vaak samen in hetzelfde huis.
Het gaat om twee percelen op de noordelijke punt van de Middelbuurt, waar vandaag de dag de parkeerplaatsen van Museum Schokland zijn gesitueerd.
Nou is er een tekening bekend waarvan ik niet met zekerheid kan zeggen wanneer deze is gemaakt, maar het draagt als titel ‘Tekening van de Middelbuurt in 1845’.5 Deze afbeelding geeft een impressie van de Middelbuurt op Schokland omstreeks 1845, vanuit het noorden richting het zuiden. Als we deze tekening vergelijken met het kadaster uit 1832, ervan uitgaande dat dit een natuurgetrouwe tekening is, zouden we de conclusie kunnen trekken dat het huis op de voorgrond het huis is van Pieter Dirks, de grootvader van Geertje Ham. Wat een sensatie! Mogelijk heeft Geertje hier dus ook gewoond.
Gaan we nog een stapje terug op deze lijn, dan komen we in de eerste helft van de 18e eeuw uit. De vader van Pieter Dirks – de overgrootouders van Geertje – heette Dirk Peters(en) en werd in 1728 geboren. Hij kreeg de bijnaam ‘Dikke David’. Onduidelijk is waarom, al geeft de bijnaam ons een sterke hint. Meer Zuiderzeeplaatsen hadden of hebben de gewoonte om hun inwoners bijnamen te schenken, de aanleiding kon onduidelijk zijn.
De moeder van Pieter Dirks Tromp heette Lijsbeth Peters Tromp en werd in 1739 op Schokland geboren. Hier zien we iets opmerkelijks: de naam Tromp werd van moeder op zoon doorgegeven. Misschien had de familie van de moeder van Pieter Dirks meer aanzien dan die van Dikke David, was de moeder een sterke vrouw, of is er in het gezin iets voorgevallen. We kunnen het niet met zekerheid zeggen, maar merkwaardig is het wel.
De voorouders van onze ‘Schokker Geertje’ liggen dus voor een groot deel begraven in Schellinkwoude en op Schokland. Omdat Geertje veel Urker nakomelingen heeft, betreft dit ook een groot deel van de voorouders van de huidige Urkers.
Een van de begraafplaatsen op Schokland is die op de Zuidpunt, op de plaats waar nu de ruïne van de Ensenerkerk ligt. Het hele eiland begroef hier familieleden. Later vonden ook op Emmeloord begrafenissen plaats, maar de protestantse Schokkers bleven op de Zuidpunt begraven.
We maken een grote stap vooruit in de tijd en komen uit in de jaren 1940. Onderzoeker Arie de Froe, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, deed in 1940 opgravingen op Schokland.6 De toen heersende gedachte was dat men aan de hand van uiterlijke kenmerken innerlijke kenmerken kon aantonen. Vanaf de 19e eeuw werden (naar huidige maatstaven discutabele) onderzoeken losgelaten op levende en dode bewoners van het Zuiderzeegebied, net zozeer als op de inwoners van de koloniën.
De eeuwige rust van de dode Schokkers werd verstoord ten gunste van de zoektocht naar de ‘oorspronkelijke Nederlander’. Uit het onderzoek van De Froe en zijn tijdgenoten kwamen geen noemenswaardige wetenschappelijke bevindingen. Wel bleven de stoffelijke resten van de Schokkers, die met hun geloof in het eeuwige leven ooit begraven werden, opgeslagen in een universiteitsdepot, als objecten.
De Schokkervereniging kwam dit verhaal op het spoor en diende een verzoek in om de menselijke resten terug te geven aan de Schokker gemeenschap. Dit verzoek werd ingewilligd. De resten werden in 2003 bijgezet in de ruïne van de Ensenerkerk op de Zuidpunt en wachten daar weer tot de dag van de wederkomst. Mogelijk dus ook de stoffelijke resten van de voorouders van onze Schokker Geertje, en dus van veel Urkers.7
Laten we nog even van de voorouders van Geertje teruggaan naar haar eigen huwelijk. De Genemuider Albert Brouwer en de Schokker Geertje Ham trouwden in 1856 op Urk. Volgens Bruno Klappe van de Schokkervereniging verhuisden ze kort nadien naar de juist ingepolderde Haarlemmermeer, waar Albert Brouwer meebouwde aan een kerk, samen met zijn vader Lucas. Het was niet ongebruikelijk dat men in die tijd meerdere beroepen tegelijk had (tegenwoordig zou je dit ‘freelancer’ noemen).8
(Schoon)vader Lucas Brouwer overleed 5 juli 1857 in de Haarlemmermeer. Het is mij onduidelijk waar Lucas Brouwer begraven werd. Rond 1858 verhuisden Albert en Geertje weer terug naar Urk, waar in 1861 Lukas (‘Luukesien’) geboren werd.9
In de jaren 1850 werden maar twee kerken gebouwd in de Haarlemmermeer. Een rooms-katholieke kerk en een hervormde kerk. Het lijkt me niet waarschijnlijk dat deze rechtgeaarde protestanten meewerkten aan de bouw van een katholieke kerk, dus aan de hand van de weinige gegevens waarover ik beschik, zou ik willen stellen dat het aannemelijk is dat dit de Hoofdvaartkerk in Hoofddorp is geweest, welke werd gebouwd in 1855-1858. (Verder onderzoek is nodig, ook omdat de persoon voor wie ik dit kleine onderzoekje pleegde Aartswoud aandroeg als mogelijke verblijfplaats in plaats van de Haarlemmermeer.)
Wie meer wil lezen over het voorgeslacht van de ‘Brouwertjes’, zou het jubileumboek ‘Van Wabu tot Brouwersgroep. 100 jaar geschiedenis van een familiebedrijf’ moeten lezen, dat in 2016 werd uitgegeven door Brouwer Groothandelsgroep, onder redactie van Jan Brouwer en Wilma van der Sloot-Brouwer.
– Bas Visscher, oktober 2026.
- Schokkervereniging, “Ham, Geertje (1833–1911)”, https://www.schokkervereniging.nl/mag-ik-wat-vragen/359-geertje-ham, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Bruno Klappe, “Ham, Geertje (1833–1911)”, Schokkervereniging, https://schokkervereniging.nl/schokker-nazaten/1435-ham-geertje-1833-1911, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Bruno Klappe, “Betrapt”, Schokkervereniging, https://www.schokkervereniging.nl/schokker-erf-cat/864-betrapt, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Ibidem. ↩︎
- P. Dubourcq, “Tekening van de Middelbuurt in 1845” (1845), Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tekening_van_de_Middelbuurt_in_1845.jpg, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Schokkervereniging, “Herbegrafenis (2003)”, https://schokkervereniging.nl/2013-12-10-13-20-16/herbegrafenis-2003, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Ibidem. ↩︎
- Bruno Klappe, “Ham, Geertje (1833–1911)”, Schokkervereniging, https://schokkervereniging.nl/schokker-nazaten/1435-ham-geertje-1833-1911, geraadpleegd 11 oktober 2026. ↩︎
- Ibidem. ↩︎
Ontdek meer van bas visscher
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.